martes, 26 de junio de 2018

Canción para saludar al agua.

Hñähñu

Maga gahthuhu, nama thugu,
rathuhu te simhai,
para ga una yo,
para ga una toni,
ga una rahbóza,
ga una bopo,
ga una hohkhu,
ga na tení,
ga una nura 'yuri,
ga una sei,
ga una kompite,
ga una nura márgasóte,
ga una yoho ra cáso,
padi dir seí
ga una yemphe,
Ka un na kopo
ka un na hohkju,
ka un na to'ni,
ka un na nu ra 'yui,
ka un na seí,
ka un na kompite,
ka un na na nu ra márgasote,
ka un na yoho ra simo,
ka un na yoho paso,
pa ta si ra seí,
ka un na oyompé.




Español

Voy a cantar, mi canción,
el canto de la tierra,
para dar una vela,
para dar una flor,
voy a dar una palma,
voy a dar ¿incienso?
voy a dar ¿chocolate? ¿atole?
voy a dar un huevo,
voy a dar cigarros,
voy a dar licor,
voy a dar confites,
voy a dar marquesote,
voy a dar dos jicaras,
voy a dar dos vasos,
para que bebas licor,
voy a dar dos cañas...
Notas
1.- Esta canción se canta en una ceremonia en una laguna llamada Tebes'i, la cual esta situada en un cerro. También se llama así al pueblito que esta abajo de San Pablito el grande, en el estado de Hidalgo.
2.- La palabra SEI, en general, significa licor y, específicamente en el valle del mezquital, pulque. En la sierra de Puebla no hay pulque, por lo que en esta canción se traduce como refino o caña (aguardiente de caña de azúcar).
3.- Se transcribe como aparece en el libro "El que come y canta, canciones gastronomicas de México"

miércoles, 15 de abril de 2015

#Vocabulario: Ya mbänga mbon'i (Animales salvajes).

Äxkay'o - lechuza
A - pulga
Botk'a (Madga) - lagartija
Däzkähä - cenzontle
Däzu - tlacuache
De - gavilan
Deni - luciernaga
Domitsu - paloma
Fantho - venado
Gäni - abeja
Gätu - colibrí
Gi - grillo
Gints'io - chicharra
Giu'e - mosca
Haho - zorra
Jonk'o - tortola
k'ehña - serpiente
K'injua - armadillo
k'oto - chapulin
Kähai - golondrina
Ka - cuervo
kanga giu'e - mosca verde
K'asta poho - pajaro bobo
Mazu - lince
Mexzate - tigre
Mexe - araña
Mina - ardilla
Minza - ardilla de arbol
Miñ'o - coyote
M'oña - calandria
Nzupa - mono
Nxuni - Águila
Pätada - mosquito
Pada - zopilote
Pents'u - halcón
pents'ants'u - alacrán
Penzu -  escorpión
Pozu - víbora de cascabel
Pu - correcaminos
R'okne - gorrion 
Sefi - abejorro


T'o - piojo
T'umxi - gato montes
Ts'ints'u - Pájaro (genérico)
Tangra - araña zancuda
Tumu - mariposa
Tukru - tecolote
Ts'at'añ'i - cardenal
Tsänue - sapo
Tsatha - tejón
Tsaxmagu - murciélago
Tsihme - cucaracha
Tsija - camaleón
Tsimxi - caracol
Tsisfi - cacomixtle  
Tsokmo - escorpión (reptil)
Uäk'ia - culebra casera
Utimexe - tarántula
Xäju - hormiga
Xät'a - chinche
Xaha - tortuga
Xide - libre
Xithyä - urraca
Zate - León

domingo, 12 de abril de 2015

#Vocabulario: Ya mäxo mbon'i (Animales domesticos)..

B'anjua - conejo
Badu - pato
Baga - vaca
Bexa - borrega
Boi - buey
Boxi (Menjua) - gallo
Däfri - caballo
Dämoni - guajolota
Dängu - ratón
Deti - borrego
Doro - toro
Mey'o - chivo
Mixi - gato
Nxubru - burra
Nxumxi - gata
Nxu'yo - perra
Oni / Onja - gallina
T'äxi - cabra (chiva)
Tabru (Nondo) - burro
Tani - guajolote
Ts'udi - cerdo
Tsat'yo - perro
Tsatsa - codorniz

...

Hñätho

burru - burro
D'ejti - oveja
Dejti - chivo
Kjua - conejo
Guade - gallina
Mingua - gallo
Mixtu - gato
Ndani -vaca
Ngoro - guajolote
'Yoo - perro
Zajua - cerdo.



viernes, 21 de noviembre de 2014

#Vocabulario: Ya zêki ra m'ûi - Las partes del cuerpo.

Internas.

Cerebro - boy'o
Corazón - ndäte
Costilla - bots'e
Diente -ts'i
Estomago - m'ui
Faringe - tut'i
Higado - ya
Hueso - ndoy'o
Intestino - xefo
Intestino grueso - däxefo
Lengua - jäne
Ojo - da
Ojo negro - b'oda
Ojo azul - ixda
Pulmon - bofe
Riñon - mehyo
Vesicula - gehña
Vena - ñ'uji

Externas.

Boca - ne
Cabello - stä
Cabeza - ñä
Cintura - hñuti
Codo - yumi
Cueyo - y'uga
Dedo - saha
Espalda - xutha
Frente - de
Gluteo - poho
Hombro - xinxi
Labio - xine
Mano - y'e
Nariz - xiñu
Nuca - hyuga
Ombligo - ts'ai
Oreja - gu
Pene - nts'u
Pestaña - xida
Pie - ua
Piel - xifri
Pierna - xinthe
Rodilla - ñähmu
Rostro - hmi
Seno - b'a
Tobillo - tegi
Uña - ximosaha
Vagina - nani
Vientre - debi
Lagrima - gida
Leche  materna - b'a
Saliva - jini
Sangre - ji
Semen - gints'u

lunes, 17 de noviembre de 2014

#Vocabulario: Frutas y verduras, semillas y hierbas del campo.

Frutas y verduras

Aguacate - ts'ani
Calabaza - mu
Capulin - deze
Cebolla - denxi
Chicharo - jumfo
Chile - ñ'i
Chile ancho - nxika ñ'i
Chile rojo - thenga ñ'i
Chile verde - k'anga ñ'i
Durazno - ixi/peni
Ejote - xidju
Elote - Mänxa
Hongo - jo
Huitlacoche -jothä
Lechuga - däkri
Maíz - dethä
Nopal - xät'ä
Papa - r'ok'a
Pitahaya - ngixj'u
Plátano - däzä
Uva - obxi
Tejocote - dopri
Tomate - demxi
Tuna - kähä
Tuna amarilla - K'asta kähä
Verdolaga - ts'utk'ani
Viznaga - pe
Xoconostle - ixkäh'ä
Zapote - muza
Zapote Blanco - t'axa muza
Zapote negro - b'omuza

Semillas.

Cacahuate - juhmai
Frijol - ju
Haba -däju
Maiz palomero - ndomits'u
Nuez -demza
Pepitas de calabaza - ndämu
Piñon - tudi

Hierbas del campo

Alfalfa - hoga ndäpo
Encino - xiza
Epazote - ñ'ai
Epazote silvestre - xäñ'ai
heno - xugi
Maguey - u'ada
  • maguey amargo - juxu'ada 
  • maguey cenizo - t'axu'ada 
  • maguey chico - t'u̱t'a 
  • maguey de aguamiel dulce - ut'fi 
  • maguey de pencas largas - ma y'e̱  u'ada 
  • maguey grande - ndo̱t'a 
  • maguey manso - mäx'o u'ada 
  • maguey pinto - bindo u'ada 
  • maguey silvestre - mbägu'ada 
  • maguey tierno - det'a 
  • maguey verde - k'anga u'ada 
  • otro tipo de maguey - gäntm'ini 
Magueyal - b'onda
Nopalera - b'ost'a
Organo - bast'a
Ortiga - nzanä
Palma - denthi
Pasto -t'ei/xite'i
Romero - jäpi
Sabila - xämda
Uña de gato - xaxhni
Yerbabuena - x'äkri
Zacate - zafri

Cilantro - lando
Manzana - nzana
Melon - melo
Naranja - nanxa

lunes, 13 de octubre de 2014

Toponimicos en Hñähñu.

A continuacion se enlistan algunos toponimicos ordenados por su region y en su dialecto del otomi correspondiente.

Ra Batha ra botahi  (Valle del mezquital, Hidalgo).

Orizabita - Ndäst'oho
Ixmiquilpan - Nts'utk'ani
San Nicolás - Dähmu
Humedades - Ndedo, Dedó
La Lagunita - Zimothe
Maguey Blanco - Nt'ax'uada
Nequeteje (castellanizado) - R'okt'oho
Ocotza - Okza
Cardonal -  M'ohai
Santuario - Mapethe
Sauz - Nxits'o
Chilcuautla - Míza
Tepatepec - Ñ'astho
Tlacotlapilco - Nzuhmai
Tasquillo - Maxei
Juchitlan - Ndoni
Alfajayucan - Nxamti (nombre no Hñähñu)
Mixquiahuala - Nt'ähi
Tlaxcoapan - Ndoxei



Tula - Mañem'i
Santiago de Anaya - Nthenhai
Meztitlan - Zi Batha
Actopan - Mañ'uts'i
Tecozautla - Masofo
Zimapán - Maboza
Huichapan - Nxamado
San José Atlan - Ndehe
Saucillo - Nzixits'o
Jonacapa - ndenxi
Tecofani (castellanizado) - Togfani
Nopala - Mbost'ä
Dañu (castellanizado) - Ndäñ'u
Tasteje (castellanizado) - T'axdehe
Cuaxiti - (castellanizado) - Kuaxithi
Humini (castellanizado) - Hu'hnini
Bata (castellanizado) - B'atha
Real del Monte - Magäts'i
Tulancingo - Nguhmu
Pachuca - Njunthe







Mengu M'ondo (Estado de México)



 Acambay - Jnini Kjä / Xamge
Atlacomulco - Mbado
Chapa de Mota - Nonthe
Chapultepec - Ntäxi
Ixtlahuaca - Hiafi / Njiafi / Ji'afi
Jilotepec - Madonxi / Däxi
La Cruz - Zi pont'i
Otzolotepec - Xompatrumi / Xompat'umi
San Andres Timilpan - Nzandre
San Bartolo Morelos - Nkande
Santa Catarina - Mojoi
Temascalcingo -  Jnini matha / Mätha
Temoaya - Nthekunthe
Toluca - Nzujni / Nzejni
Villa del carbon - Nonthe


domingo, 10 de agosto de 2014

#CantosIndigenas: Cancion de primavera ñähñu.


Onihualcalac nicuicani nepapan xochitlalpan, huel teellelquixtican, tetlamachtican, oncan ahuach tonameyoquiauhtimani, oncan cuicuica in nepapan tlazototome, on cuicatlaza in coyoltototl cahuantimani inin tozquitzin in quellelquixtia in tloque in nahuaque yehuan Dios, ohuaya, ohuaya.
.
 Oncan nicaqui in cuicanelhuayotl in nicuicani, tlacazo amo tlalticpac in peuh yectli yancuicatl, tlacazo ompa in ilhuicatl itic hual caquizti in conehua in tlazocoyoltototl in quimehuilia in nepapan teoquecholme zacuantototl, oncan tlacazo quiyectenehua in tloque in nahuaque, ohuaya, ohuaya.

Niyolpoxahua in nicaquia ni cuicani, acoquiza in notlalnamiquilizo quin pepetlatiquiza in ilhuicame, nelcicihuiliz ehecayotiuh in iquinalquixtia in ompa ontlatenehua in zacuanhuitzitzil in ilhuicatl itic, ohuaya, ohuaya.

Auh nohuiampa nictlachialtia in noyollo auh tlacazo nelli in amo ixquich quehua in tlazotototl, tlacazo ye oc tlapanahuia in ilhuicatl itic y yollo in tloque in nahuaque mochiuhtica, ca intlacamo teuhyotiuh in notlalnamiquiliz azo huelquinalquixtica ittazo in tlamahuizolli in ilhuicac ic papaqui in ilhuicac tlazototome ixpan in tloque nahuaque, ohuaya, ohuaya.

Quenin ah nichocaz in tlalticpac? ye nican onca nemoayá ninoztlacahuia, nicitoa aço zan ye ixquich in nican in tlalticpac ontlamian toyolia, macuele ehuatl in tloque in nahuaque, ma ompa inhuan nimitznocuicatili in ilhuicac mochanecahuan ca noyollo ehua ompa nontlachia in monahuac in motloc tipalnemohua, ohuaya, ohuaya.

Ma xicaquin nocuic in tinocniuh xochihuehuetl inic tzotzonaya ilhuicacuicatl in nicchuaya, ic niquimellelquixtia in teteucti, xochicueponi in noyollo izqui xochitl nictzetzelohuaya ic malitiuh in no cuicatzin ixpan in tloque in nahuaque, ohuaya, ohuaya.
...

Yo, el cantante, he entrado en muchos jardines de flores, lugares de placer, manchones favorecidos, donde el rocío muestra hacia fuera su brillante superficie, donde cantan varios pájaros preciosos, donde las aves coyol dejan caer su canción, y extendiendo mucho en todo, sus voces se regocijaron a la causa de todo, Él que es Dios, ohuaya! ohuaya!

Es allí que el cantante escuchó la misma esencia de la canción; ciertamente no en la tierra tiene verdadera poesía de su nacimiento; ciertamente está dentro de los cielos que uno escucha la hermosa coyol levantar su voz, donde las diversas aves Quechol y zacuan hablan juntos, ahi ciertamente alaban  a la causa de todo, ohuaya! ohuaya!

Yo, el cantante, el trabajo mi espíritu con lo que he oído, aquello que puede levantar mi memoria, lo que puede salir a los cielos brillantes, que mis suspiros pueden ser asumidos por el viento y se permitirá la entrada donde el zumbido del pájaro amarillo canta sus alabanzas en los cielos, ohuaya! ohuaya!

Y como en mis pensamientos, miro alrededor, realmente no hay tal dulce pájaro que levanta su voz, realmente las cosas hechas por los cielos por la causa de todos superan a todos los demás, y menos que mi memoria tiende a las cosas divinas, apenas será posible penetrar en estos y presenciar las vistas maravillosas en el cielo, donde se regocijan los pájaros dulces celestiales ante la faz de la Causa de Todos.

¿Cuánto, por desgracia, he de llorar en la tierra? Verdaderamente he vivido aquí en vana ilusión; Yo digo que todo lo que está aquí en la tierra debe terminar con nuestras vidas. Permíteme cantar para ti, la causa de todo, hay en el cielo, un habitante en tu mansión, no puede mi alma levantar su voz y ser visto contigo y cerca de ti, y tú por quien vivimos, ohuaya! ohuaya!

Lista para mi canción, tú mi amigo, y al tambor florido que marcaba el ritmo a la canción celestial que cantaba, que puede ser que alegran los nobles, llueven ante ellos los pensamientos floridos de mi corazón como si fueran flores , que mi noble canción podría crecer en gloria ante el rostro de la Causa de Todos, ohuaya! ohuaya!

#CantosIndigenas: Cancion triste ñähñu.

...
In titloque in tinahuaque nimitzontlaocolnonotzaya, nelcicihuiliz mixpantzinco noconiyahuaya, ninentlamati in tlalticpac ye nican nitlatematia, ninotolinia, in ayc onotechacic in pactli, in necuiltonolli ye nican; tlezannen naicoyc amo y mochiuhyan, tlacazo atle nican xotlacueponi in nentlamachtillia, tlacazo zan ihuian in motloc in monahuac; Macuelehuatl ma xicmonequilti ma monahuactzinco oc ehuiti in noyolia, ninixayohuatzaz in motloc monahuac tipalnemohuani.

Quemachamiqueo in motimalotinemi co y in tlalticpac in ayac contenmatio in atlamachilizneque o tlacazo can moztla cahuia on in ămitztenmati in titloque in tinahuaque inic momatio ca mochipa tlalticpac, nemizqueo ninotlamatli motlaliao niquimittao, tlacazo mixitl tlapatl oquiqueo ic nihualnelaquahua in ninotolinia o tlacazo ompa in ximohuayan neittotiuh o, cazo tiquenamiqueo quiniquac ye pachihuiz ye teyolloa.

Ma cayac quen quichihuaya in iyollo in tlalticpac ye nican in titlaocaxtinemi in tichocatinemia, ca zacuel achic ontlaniizoo, tlacazo zan tontlatocatihuio in yuho otlatocatque tepilhuan, ma ic ximixcuiti in tinocniuh in atonahuia in atihuelamati in tlalticpac o; ma oc ye ximăpana in tlaocolxochitl, choquizxochitl, xoyocatimalo o xochielcicihuiliztlio in ihuicpa toconiyahuazon in tloque in nahuaque.

Ica ye ninapanao tlaocolxochicozcatlon, nomac ommanian elcicihuilizchimàlxochitlon, nic ehuaya in tlaocolcuicatloo, nicchalchiuhcocahuicomana yectli yancuicatl, nic ahuachxochilacatzoa, yn o chalchiuhuehueuhilhuitl, itech nictlaxilotia in nocuicatzin in nicuicani ye niquincuilia in ilhuicac chanequeo zacuantototl, quetzaltzinitzcantototl teoquechol inon tlătoa quechol in qui cecemeltia in tloque.
...

Para ti, la causa de todo, a ti clamé en la tristeza, mis suspiros se levantaron delante de tu rostro; Afligido estoy aquí en la tierra, yo sufro, estoy horrible, nunca ha sido mucha mi alegría, ni mi buena fortuna; mi trabajo ha sido en vano, desde luego, nada aquí disminuye sufrimiento de uno; realmente estoy solo contigo, cerca de ti; puede que sea tu voluntad que mi alma se levantará para ti, pues derramaré mis lágrimas para ti, delante de ti, oh Dador de la Vida.

Dichosos los que caminan en tu favor aquí en la tierra, quien nunca abandono a ofrecer alabanza, ni dejando para mañana, te olvido, tu causa de todos, para que seas conocido en toda la tierra; Yo que vivirá, veo que están establecidos, lo cierto es que han bebido al olvido mientras estoy triste, sin duda voy a ir a ver la tierra de los muertos, sin duda nos encontraremos donde todas las almas están contentas.

Nunca hubo angustió profundamente en la tierra que hizo un llamamiento a ti, que lloraba a ti, sólo por un instante se echaron abajo, realmente has causado a gobernar como gobernaban antes: Tome como ejemplo en la tierra, oh amigo, el fiebre asolado por paciente; vestir a ti mismo en las flores de la tristeza, en las flores de llanto, dar alabanzas en flores de suspiros que te pueden llevar hacia la causa de todo.
 
Yo me arreglo con las joyas de flores más tristes; en mis manos son las flores que lloran la guerra; Levanto mi voz en canciones tristes; Ofrezco una canción nueva y digna, que es precioso y melodiosa; Tejo canciones frescas como el rocío de las flores; en mi tambor adornado con piedras preciosas y plumas. Yo, el cantante, guardo tiempo para mi canción, como lo tomo de los habitantes de los cielos, el pájaro zacuan, la hermosa tzinitzcan, la Quechol divina, esas aves melodiosas que dan alegría a la causa de todo.